COLUMN. Buurtgericht bouwen aan minder eenzaamheid (Alexis Versele)

Bij de afsluiting van de recente overzichtstentoonstelling van zijn werk in de Gentse Sint-Pietersabdij kreeg ik de kans om van Michiel Hendrickx een portret te maken met het werk dat hij toen voor Valentijn maakte als achtergrond en waarop duidelijk zijn schaduw te zien is. De ervaring van Michiel Hendrickx is er één van verdriet om het afscheid, een rouwproces. De ervaring toont ook verbondenheid met de natuurlijke omgeving van het Muziekbos.

Cupido en Amor ten spijt, het feest van Valentijn is ook treuren om je geliefden, over alleen en verweesd achterblijven. Ik heb vandaag een bijzondere gedachte voor mensen die, om allerlei redenen ongewild alleen zijn of plots weduwnaar of weduwe geworden zijn. Voor mensen die uit de echt gescheiden zijn. Of voor mensen voor wie eenzaamheid in het algemeen een dagelijkse beproeving is. Het kunnen mensen zijn zowel in de stad als op het platteland. Eenzaamheid is geen geografisch probleem, geen stedelijk of plattelandsprobleem. Het is een relationeel en structureel probleem. Sommigen komen terecht in een blijvende situatie van eenzaamheid waar ze niet meer uit geraken. Mensen die in eenzaamheid leven hebben weinig tot geen boodschap aan Valentijn.

Uit een door de KU Leuven gecoördineerd onderzoek blijkt dat 37% van de volwassenen en 57% van de jongvolwassenen in Vlaanderen zich in 2024 eenzaam voelde. Het onderzoek gaat na in welke mate de buurt waarin je woont een rol speelt: maakt ze je eenzamer of net minder eenzaam, welke buurtkenmerken eenzaamheid versterken, en hoe we vanuit een buurtgericht perspectief kunnen bijdragen aan het verminderen van eenzaamheid. Onze wereld snakt naar meer mededogen, solidariteit en vriendelijkheid. Hernieuwde verbondenheid met de omgeving van stad, natuur of sociaal netwerk helpt om uit de eenzaamheid te komen. De uitdaging is des te groter in superdiverse wijken, een realiteit waarmee onze steden vandaag meer en meer te maken krijgen.

Diversiteit komt voor in wijken, maar ook in gezinnen. En er valt altijd iets uit te leren. Ik heb in m’n eigen huwelijksleven, door de jaren heen, geleerd hoe diversiteit heel complementair en wederzijds verrijkend kan zijn. Ik heb geleerd om me niet te ergeren aan de verschillen in interesses, meningen en gedragingen van mijn echtgenote. Want wij wilden niet dat mijn kleine ergernissen zouden uitgroeien tot grote ergernissen in onze relatie. Hoe groot ze ook mogen zijn, we blijven ondanks — of liever: dankzij — onze diversiteit verbonden met elkaar. De onderlinge verschillen leren waarderen binnen een relatie, kan evenzeer op wijkniveau. Mijn vrouw en ik hebben bijvoorbeeld een andere levensbeschouwing. We hebben elkaars levensvisie met de jaren steeds meer weten te appreciëren. Ik geloof dus dat dit ook mogelijk is in een diverse buurt met verschillende religies, met openheid als noodzakelijke voorwaarde.

Onderzoek naar superdiverse buurten toont dat frequente, alledaagse ontmoetingen in publieke en semipublieke ruimtes — pleinen, parken, buurtwinkels, bibliotheken, scholen — sociale cohesie en een gevoel van erbij horen kunnen versterken. Tegelijk wijzen andere studies op spanningen: etnische, religieuze en taalkundige diversiteit kan ook leiden tot wantrouwen, fragmentatie en “parallelle werelden” versterken, zeker wanneer ongelijkheid en politieke polarisatie meespelen.

Toch ontstaan er hoopvolle praktijken. Lokaal dienstencentrum Cosmos, een sociale-economiebedrijf dat in zijn buurtrestaurant opleiding en werkervaring biedt aan mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt, haalt dankzij intergenerationele samenwerking kwetsbare ouderen uit de superdiverse Anderlechtse wijk Kuregem uit hun isolement. In het centrum komen dagelijks mensen samen uit een dertigtal verschillende herkomsten — Belgen, Spanjaarden, Grieken, Italianen, Afrikanen, Maghrebijnen en vele anderen. Ze brengen opnieuw leven in de buurt, bouwen bruggen tussen culturen en generaties, en maken het tegelijk mogelijk dat senioren langer thuis kunnen blijven wonen.

Cosmos kan hiervoor, naast zijn vaste medewerkers, rekenen op een grote groep vrijwilligers. Verbinding ontstaat er in kleine, maar betekenisvolle initiatieven. Tijdens de ramadan organiseren moslima’s bijvoorbeeld een avond voor niet‑moslims, zodat mensen elkaar leren kennen voorbij de hoofddoek. Met Pasen volgt een gelijkaardige bijeenkomst om het einde van de vastentijd te vieren. Zo groeit er stap voor stap een gemeenschap waarin verschillen geen muren vormen, maar deuren openen.

Of de oorsprong van het feest van Valentijn nu komt van de Amerikaanse GI’s die in 1944-45 Europa mee hielpen bevrijden, of het komt van de christelijke martelaar Valentinus, die op 14 februari 270 werd onthoofd omdat hij in het geheim huwelijken inzegende, of het verwijst naar de Romeinse feesten voor de vruchtbaarheidsgodin Juno, of het teruggaat naar de Engelsen voor wie — zo blijkt al uit middeleeuwse teksten — 14 februari de dag was waarop de vogels kwinkelerend de paringsdaad aanvatten: wat de oorsprong ook mag zijn van het feest, het doet er niet veel toe. We weten al langer dat Valentijn een commercieel uitvindsel is. Het is geen overbodige luxe om het feest wat inhoud te geven.

In al deze ervaringen — van rouw tot herwonnen nabijheid, van verschillen die verbinden tot de stille strijd van wie alleen achterblijft — wordt duidelijk hoezeer onze menselijke waardigheid geworteld is in relaties. Verbondenheid is nooit vanzelfsprekend, maar altijd een keuze, een beweging naar de ander toe. 

Alexis Versele is architect en lid van de onderzoeksgroep Bouwfysica en Duurzaam Bouwen aan de KU Leuven.