COLUMN. Van ontnuchterende migratie naar het herkennen van migrantenwijken als stedelijke hoekstenen (Alexis Versele)

Sommige politici op federaal en regionaal niveau gebruiken steeds vaker angst voor migranten en zogenaamde “omvolking” om indruk te maken en om aanzien en macht naar zich toe te trekken. Een tactiek die koning Herodes al kende toen hij vreesde voor zijn macht na de geboorte van Jezus. Steden hebben hefbomen ter beschikking om deze logica om te draaien. Brussel doet dat door haar verpauperde Kanaalzone op een sociaal verantwoorde wijze te regenereren.

Bethlehem: geboorteplaats én vluchtverhaal

Bethlehem is de stad van de geboorte van Jezus, die zichzelf in het evangelie aankondigt als het brood des levens. Tegelijk is het de plaats waar Herodes de moord op de onschuldige kinderen beveelt, een gebeurtenis die de Kerk op 28 december herdenkt tijdens het feest van de “Onschuldige Kinderen”. Volgens het Bijbelverhaal moesten Maria en Jozef met hun pasgeboren zoon vluchten omdat hun leven in gevaar was. Koning Herodes voelde zich bedreigd door de geboorte van een nieuwe “koning” en liet alle jongetjes in Bethlehem doden. Na een waarschuwing in een droom besloten Maria en Jozef hun huis en land te verlaten en naar Egypte te vluchten. Zo werden zij zelf ontheemden die veiligheid zochten om aan vervolging en geweld te ontsnappen — een lot dat vandaag vele migranten delen.

Brood of strijd: de dubbele betekenis van Bethlehem

De naam Bethlehem kent twee etymologische verklaringen. De meest gangbare is “Huis van het brood”, afgeleid van het Hebreeuwse bet (huis) en leḥem (brood of voedsel). Deze betekenis verwijst naar vruchtbare landbouwgrond en een regio die voedt en leven mogelijk maakt. Daarnaast bestaat een alternatieve duiding die leḥem verbindt met “vechten” of “strijden”, wat leidt tot “Huis van de strijd”. Die twee betekenissen — brood en strijd — creëren een veelzeggende dubbelzinnigheid. Symbolisch kan Bethlehem zo gelezen worden als een plaats waar bescherming en conflict, voeding en bedreiging, gastvrijheid en uitsluiting elkaar raken.

In die dubbelheid schuilt een fundamentele menselijke keuze. Voeding en agressie zijn, bijna consubstantieel, met elkaar verweven: wie niet deelt, verdedigt wat hij bezit; wie zich opsluit in zijn eigen identiteit, wekt conflict. Het weigeren om te delen is een bron van oorlog. Wanneer Christus zegt: “Ik ben het brood van het leven”, klinkt daarin een oproep om leven te delen met iedereen, zonder onderscheid. Niet enkel met wie ons nabij is in afkomst, cultuur of identiteit, maar juist vanuit een verlangen naar meer diversiteit. 

De Brusselse Kanaalzone: motor van vernieuwing

Bethlehem is niet louter een historische of religieuze plaats, maar een tijdloos stedelijk symbool dat verrassend scherp resoneert met hedendaagse steden. Brussel - en in het bijzonder het stadsvernieuwingsproject voor de Brusselse Kanaalzone, geleid door het Kanaalplan en het Beeldkwaliteitsplan (BKP) - belichaamt die dubbelheid van Bethlehem als “huis van brood” en “huis van strijd”. 

Het kanaal was historisch een economische levenslijn: een plek van industrie, arbeid en logistiek, waar arbeiderswijken ontstonden rond fabrieken, de haven en pakhuizen. Om het onbenutte potentieel van dit gebied te activeren, ontwikkelde de regering van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest een ambitieus masterplan. Vanaf november 2012 werkte de Franse architect en stedenbouwkundige Alexandre Chemetoff – bekend om zijn transformatie van het Île de Nantes – aan een geïntegreerde visie die inspeelt op drie urgente Brusselse uitdagingen: de explosieve bevolkingsgroei, het tekort aan productieve stedelijke economie en de zwakke sociale samenhang tussen de wijken. De Kanaalzone was in de twintigste eeuw het aankomstpunt van een grote internationale migratiegolf. De netto migratiebalans met het buitenland behoort er tot de hoogste van het Gewest, met meer dan 33 procent. Sommige wijken vangen al generaties lang migranten op en kennen een hoge concentratie van een weinig mobiele bevolking, vooral door sociaaleconomische factoren. In Chemetoffs plan wordt de stad dan ook letterlijk én figuurlijk “gevoed” door nieuwe werkgelegenheid en betaalbare huisvesting.

Gentrificatie en de strijd om stedelijke ruimte

Tegelijk wordt de Kanaalzone voor de meest kwetsbaren steeds meer een arena van strijd. Gentrificatie maakt de spanning zichtbaar. De stijging van de vastgoedprijzen en de zoektocht naar een harmonische integratie van economische activiteiten in de stad leidde tot het wegduwen van de als storend ervaren industrieën. Toch wordt het maximaal behouden van ruimte voor economie, waarbij expliciet ingezet wordt op zoveel mogelijk soorten bedrijvigheid (ook industrie), beschouwd als een belangrijke inzet van het Kanaalplan. In de historische Slachthuiswijk vertaalt dit zich bijvoorbeeld in een economie die sterk gericht is op nieuwkomers.

Migranten als dragers van hoop

Kerstmis zelf is een subtiel spel van tegenstellingen. In de Menswording raken uitersten elkaar: God en mens, hemel en aarde, Schepper en schepsel, macht en onmacht, stad en natuur. Voor christenen krijgt Kerstmis slechts betekenis in het licht van Pasen: zonder lijden, kruisdood en opstanding blijft de Menswording onvolledig. Maar precies in die beweging — van kwetsbaarheid naar verlossing, van afwijzing naar hoeksteen — wordt zichtbaar wat het verhaal van Bethlehem ons vandaag kan leren: dat wie nu als mislukt wordt gezien, hoeksteen kan worden van een samenleving die kiest voor delen in plaats van uitsluiten.

Voor paus Leo XIV staan migranten en vluchtelingen - in een wereld verduisterd door oorlog en onrecht - als boodschappers van hoop, zelfs wanneer alles verloren lijkt. Tijdens de Werelddag van de Migrant en de Vluchteling in oktober voegde hij daaraan toe: “Telkens wanneer de Kerk (n.v.d.r. en bij uitbreiding van de samenleving) toegeeft aan de verleiding van sedentarisering en ophoudt een vreemde stad (civitas peregine) te zijn, … , houdt ze op in de wereld te zijn…"

Alexis Versele is lid van de onderzoeksgroep Bouwfysica en Duurzaam Bouwen aan de KU Leuven.