Tussen erfgoed en energie-eisen: lessen uit The Marnix (A2M)

Tijdens het webinar van Recticel Insulation op 29 april lichten architect Siegfried Smeets (A2M) en technisch expert Dirk Vermeulen (Recticel Insulation) toe hoe zij die uitdaging aanpakten. Aan de hand van concrete ingrepen en materiaalkeuzes, waaronder Deck-VQ vacuümisolatie op kritische plekken, tonen zij hoe technische beperkingen kunnen worden omgezet in ontwerpkansen.

Regeneratieve visie als rode draad

De aanpak van The Marnix sluit nauw aan bij de bredere visie van A2M Architects. Het bureau benadert architectuur als een middel om positieve impact te genereren, met aandacht voor klimaat, ecosystemen en gebruikers. Deze ambitie vertaalt zich in projecten die regenereren, hun omgeving verrijken en open blijven voor toekomstige verandering.

Die benadering is ook zichtbaar in realisaties zoals Mundo LLN, City Gate 1 en de Belgische ambassade in Kinshasa. In The Marnix komt die visie samen in een complexe renovatiecontext, waar bestaande structuren en nieuwe ambities zorgvuldig op elkaar afgestemd moesten worden.

Grote schaal, complexe randvoorwaarden

A2M werd door ING geselecteerd via een internationale architectuurwedstrijd voor de renovatie van het Marnixgebouw. Het programma omvat meer dan 42.000 m² bovengrondse kantoorruimte met daaronder 12.000 m² aan gemeenschappelijke functies en meer dan 25.000 m² parkeergelegenheid. Die schaal ging gepaard met uitzonderlijke randvoorwaarden: zo moest het datacenter continu operationeel blijven en bleef een deel van het gebouw in gebruik tijdens de werken.

Tegelijk werd het gebouw grondig hertekend in functie van hedendaagse werkvormen, met een sterke focus op ontmoeting, flexibiliteit en welzijn. De plint en ondergrondse niveaus werden opengewerkt en omgevormd tot een levendig geheel met horeca, conferentieruimtes en publieke functies.

Vier pijlers sturen de renovatie

De renovatie werd gestuurd door vier centrale thema’s: kunst, innovatie, welzijn en duurzaamheid. Het overkoepelende doel was om de architecturale visie van de oorspronkelijke architect, Gordon Bunshaft, te herstellen en respecteren, en het gebouw tegelijkertijd te wapenen voor de uitdagingen van de 21e eeuw.

Het gebouw werd aangepast aan het New Way of Working, met flexibele werkplekken en een divers aanbod aan ruimtes voor samenwerking, concentratie en ontmoeting. Interne circulatie werd gestimuleerd via trappen en open verbindingen, die tegelijk als informele ontmoetingsplekken functioneren.

Daarnaast werd sterk ingezet op daglichttoetreding via patio’s en lichtschachten, waardoor zelfs ondergrondse niveaus een aangename kwaliteit krijgen. Kunst speelt een actieve rol in het gebouw en draagt bij aan identiteit en interactie.

Circulair en energie-efficiënt

Op het vlak van duurzaamheid behoort The Marnix tot de koplopers. Door maximaal in te zetten op behoud en hergebruik van de bestaande structuur werd de milieu-impact aanzienlijk beperkt. Materialen zoals travertijn, houten panelen en modulaire wanden kregen een tweede leven, terwijl andere elementen via circulaire principes werden gerecycleerd.

De energetische prestaties werden sterk verbeterd. Door de renovatie volgens ‘Nearly Passive House’-principes daalde het primaire energieverbruik met ongeveer 85%. Hernieuwbare energie, warmtepompen en slim waterbeheer versterken dat verhaal. Het project behaalde uiteindelijk zowel BREEAM Outstanding (91%) als WELL Platinum (90%), een uitzonderlijke combinatie voor de renovatie van een beschermd gebouw.

Gebouwschil als sleutel

Een cruciale uitdaging lag in de aanpak van de gebouwschil. Het iconische betonnen exoskelet bleef behouden, maar veroorzaakte aanzienlijke koudebruggen. Die werden aangepakt met een overlappende isolatiestrategie op basis van biogebaseerde materialen zoals houtwol en cellulose.

Daarnaast werd de gevel vernieuwd met driedubbele beglazing en sterk verbeterde luchtdichtheid. Een fotokatalytische coating op de betonelementen draagt bij aan het afbreken van luchtvervuiling in de stedelijke omgeving.

Vacuümisolatie als gerichte oplossing 

Op specifieke plekken in het project, zoals terrassen boven kelderniveaus en op de bovenste verdieping, was de beschikbare opbouwhoogte bijzonder beperkt. Daar werd gekozen voor Deck-VQ vacuümisolatie als aanvullende oplossing, om hoge isolatiewaarden te halen zonder ingrijpende aanpassingen aan aansluitingen of niveaus.

Volgens Siegfried Smeets was dit geen experimentele oplossing, maar een beproefde techniek voor situaties waar klassieke isolatie tekortschiet. Dankzij de zeer beperkte dikte kunnen hoge isolatiewaarden worden gehaald zonder ingrijpende aanpassingen aan aansluitingen, zoals het verhogen van dorpels. Dat levert niet alleen ontwerpvrijheid op, maar kan ook constructiekosten beperken.

Recticel ondersteunt deze toepassingen met een legplan op maat, waarbij exact wordt berekend welke panelen nodig zijn. Tegelijk vraagt het systeem een zorgvuldige uitvoering: de vacuümpanelen mogen niet verzaagd of doorboord worden en worden verlijmd of onder ballast geplaatst. Aan de randen worden ze doorgaans aangevuld met PIR-isolatie, wat een aandachtspunt vormt voor de uniforme isolatiewaarde. Het is met andere woorden een precisieproduct dat een doordachte plaatsing vereist.

Balans tussen prestaties en impact

Een belangrijke les uit het project is volgens A2M het zoeken naar de juiste balans tussen verschillende duurzaamheidsparameters. Meer isolatie leidt niet automatisch tot een beter resultaat: ook de milieu-impact van materialen moet in rekening worden gebracht.

Die afweging tussen ‘operational carbon’ en ‘embodied carbon’ vormt een essentieel onderdeel van een toekomstgericht ontwerp. In The Marnix werd die balans telkens opnieuw gezocht, zowel in materiaalkeuzes als in technische oplossingen.

Precisie als sleutel in renovatie

The Marnix toont hoe een doordachte renovatie kan leiden tot een gebouw dat zowel energetisch performant als architecturaal relevant is. Door bestaande kwaliteiten te combineren met gerichte innovaties ontstaat een project dat inspeelt op hedendaagse uitdagingen.

Voor ontwerpers biedt het project vooral inzicht in hoe precisie en samenwerking cruciaal zijn in complexe renovaties. Zeker wanneer ruimte beperkt is en ambities hoog liggen, zit de kwaliteit van het ontwerp vaak in de verfijning van de oplossing, tot op de millimeter.

Schrijf je in voor het webinar

Wil je meer leren over de toepassing van vacuümisolatie en de renovatie van The Marnix? Schrijf je dan in voor het webinar Wanneer ruimte schaars is, telt elke millimeter op 29 april om 11u.

Moderator: Rik Neven (Architectura)
Sprekers: Siegfried Smeets, architect-partner bij A2M Architects, en Dirk Vermeulen, Head of Technical Management bij Recticel Insulation