KRITISCHE MASSA. Terug naar de plattegrond (Peggy Totté)

Meer dan een dak boven het hoofd

Ons vroeger onderzoek in sociale woonwijken in Limburg — door Architectuurwijzer en Simply Community — toonde sterk hoe sociale huurders in de eerste plaats gehecht zijn aan hun private woning. Zelfs met beperkte budgetten besteden zij hier veel aandacht aan. Ze schilderen en behangen, ze leggen tapijten op oude vloeren, ze kopen meubels bij de Kringwinkel of schrobben op handen en voeten de oude vloer met bruine zeep. Het beschikken over een goed huis heeft een grote impact op het leven van alle mensen en daarom moet het ontwerp van elke woning — ook de kleine en betaalbare — een ernstige opgave zijn. Een groene zone voor de deur, of een buurthuis, is niet voldoende.

Van zelf bouwen naar consument

Op de private woonmarkt is het klassieke Vlaamse woonmodel — een eigen kavel kopen en daarop een woning zelf bouwen — reeds decennialang succesvol. Tot op vandaag worden de laatste open kavels zo ingevuld, maar tegelijk botst het model op zijn grenzen. De bouwgronden worden schaarser en duurder, terwijl ook bouwkosten en rentevoeten sterk stijgen.

Parallel is de markt van appartementsbouw sterk gegroeid sinds begin 2000. In deze projecten is de bewoner geen bouwheer meer, maar consument. Er is nauwelijks nog rechtstreeks contact tussen architect en toekomstige bewoner, wat begrijpelijk is vanuit efficiëntie en betaalbaarheid. Maar dat roept de fundamentele vraag op: wie bewaakt hier de woonkwaliteit? 

In het klassieke model zijn we redelijk gerust dat elke woning beantwoordt aan de wensen en de comforteisen van de bewoner, maar in een compact appartement of studio is er toch meer ‘toezicht’ nodig. Dit wordt nog relevanter bij de zoektocht naar betaalbare bouwmethodes die financieel interessante alternatieven kunnen bieden, maar garanderen zij ook goed wonen? 

De kleinste unit als maatstaf

Tot slot ben ik ervan overtuigd dat kwalitatief wonen niet om exuberant veel vierkante meters vraagt. Het vertrekpunt is een minimaal benodigde oppervlakte, maar de echte kwaliteit schuilt in hoe de ruimte wordt beleefd en gebruikt. Is er voldoende daglicht in elke ruimte? Is er een logische indeling met voldoende bergruimte? Is er een kwalitatieve buitenruimte, hoe bescheiden ook? Kan een bewoner er iets van maken, iets personaliseren? Hopelijk zijn we het er allemaal over eens dat dit geen luxevragen zijn. Het zijn vragen die bepalen of iemand goed woont of slechts ‘gehuisvest’ is. 

Bovendien bieden deze units een antwoord aan de groeiende groep alleenstaanden (met een beperkt investeringsbudget) en worden ze tegelijk aan de hoogste prijs per vierkante meter verkocht of verhuurd. Laat ons daarom de kleinste woning als maatstaf nemen voor de kwaliteit van elk project. Zonder woonkwaliteit zal dit aanbod geen wooncrisis oplossen, maar het probleem verschuiven naar later.

Peggy Totté is architect-stedenbouwkundige, expert coöperatief wonen en artistiek coördinator van Architectuurwijzer. Ze is een van de acht auteurs van de nieuwe Architectura-columnreeks Kritische Massa.

In de rubriek Kritische Massa werpen acht columnisten afwisselend hun blik op de maatschappelijke dimensies van architectuur en bouwen: Benjamin Denef, Edith Wouters, Gerd Van Zundert en Peggy Winkels (als duo), Leo Van Broeck, Marc Schepers, Peggy Totté, Tim Vekemans en Cente Van Hout. Vanuit hun uiteenlopende achtergronden en expertises belichten zij elk op hun manier de ruimtelijke vraagstukken van vandaag.