KRITISCHE MASSA. In spagaat naar betaalbaar wonen (Benjamin Denef)

Anne Snick is systeemdenker, lid van de Club of Rome en columnist in Trends. Ze inspireert ons tot reflectie en actie op basis van het Turn Around Money model, ontwikkeld via Europees onderzoek. Het kerninzicht is dat economische groei stilaan wordt geherdefinieerd. Niet als meer productie of meer bbp — want dat kan stijgen terwijl mens en natuur schade lijden — maar als meer functionaliteit van de economie, gemeten aan welzijn voor mens en planeet.

Als architectenbureau ondernemen we al tien jaar impactgericht met onze spin-offs Maggie Program vzw en recent BRUNO vzw. Daarom mochten we onszelf in januari als ‘living lab’ presenteren. We werden onder de loep genomen door dit innovatieve TAM model en stevig uitgedaagd. 

Zo leerde ik het transformatiekader “Three Horizons” van Bill Sharpe kennen. Een kompas voor wie wil begrijpen hoe systemen, zoals onze economie, kunnen evolueren van crisis naar regeneratie. Of “regrowth”, zoals Anne het noemt, en geld speelt daarin een sleutelrol.

Horizon 1 is ons huidige systeem. De illusie van eeuwige groei binnen eindige planetaire grenzen. Het draait, maar botst. Het is efficiënt, maar disfunctioneel. Polarisatie, geopolitieke spanningen, climate change, biodiversiteitsverlies: het zijn geen toevallige fenomenen maar signalen dat het systeem kraakt.

Horizon 2 is de hobbelige overgang. Eén voet in het oude systeem, één voet in het nieuwe. Pionieren. Testen. Bijsturen. Soms struikelen. Vaak doorgaan. Voor maatschappelijke ondernemers is dat een vermoeiende spagaat. Je bouwt mee aan de toekomst terwijl je tegelijk dagelijks botst op de logica van gisteren.

Horizon 3 is het ontluikende toekomstbeeld. Een regeneratieve economie die ecosystemen herstelt, voedt en dient. Een economie die middelen slim inzet zonder planetaire grenzen te overschrijden en die maatschappelijke welvaart centraal zet. 

Met BRUNO vzw staan we vandaag volop in Horizon 2. Hoe maken we betaalbaar wonen opnieuw toegankelijk als basisrecht, zoals water en voeding dat ook zijn? En dat in een verhitte woningmarkt waarin private ontwikkeling vandaag vaak vooral draait rond rendement? Kan huisvesting opnieuw iets cultureels worden, waarbij de samenleving voorrang krijgt op het individuele economische belang van de aandeelhouder?

Voor ons zijn pilootprojecten de sleutel tot systeemverandering. Niet omdat ze makkelijk zijn, integendeel. Ze vragen volharding, energie, koelbloedigheid en vooral vertrouwen. Vertrouwen dat er licht is aan het einde van de tunnel. Hopelijk het licht van Horizon 3, waar onze aanpak geen uitzondering meer is, maar de norm. 

Daar zit voor ons de echte beloning. Niet in het veilig bewandelen van bekende paden, maar in het durven doen, testen en leren. In het verkennen van onbekend terrein. In het bouwen aan iets wat groter is dan onszelf. Misschien is dat wel echte zingeving: impact hebben voor mens en planeet en tegelijk verbinding voelen met het grotere geheel.

Het been in Horizon 3 geeft ons elke dag opnieuw energie en zuurstof om de spagaat aan te houden. Net genoeg om het gevecht met de realiteit van Horizon 1 vol te houden: vergunningen, financiering, juridische kaders, regelgeving. Allemaal zaken die nog draaien in het oude systeem waarvan we weten dat het anders moet. Laat ons dus samen ondernemend de weg effenen naar Horizon 3. Want een spagaat is maar leuk voor even.

Benjamin Denef is ir.-architect en zaakvoerder van ontwerpbureau DMOA. Hij is een van de vaste stemmen in Kritische Massa, de nieuwe columnrubriek van Architectura waarin zeven auteurs afwisselend reflecteren over de maatschappelijke dimensies van architectuur en ruimte.