KRITISCHE MASSA. Achter gesloten deuren (Cente Van Hout)

  • image

We ontwerpen steden vanuit de overtuiging dat openheid en transparantie vrijheid mogelijk maken. Maar wat als diezelfde vrijheid juist achter muren en gesloten deuren ontstaat?

Er was eens een stad die niets te verbergen had.

Haar bouwblokken werden opengebroken en doorwaadbaar gemaakt. Haar plinten kregen glazen gevels en haar gelijkvloerse verdiepingen werden geactiveerd. Bibliotheken werden huiskamers, stations groeiden uit tot publieke ontmoetingsplaatsen en scholen openden hun deuren naar de wijk. Hekken verdwenen, afgesloten binnenpleinen werden toegankelijk en de grenzen tussen publiek en privaat vervaagden steeds verder.

De ogen van bewoners en voorbijgangers waakten over de veiligheid op straat. Verkeersvrije straten en gedeelde pleinen brachten buurtbewoners samen en maakten van anonieme stadsbewoners betrokken burgers. De stad was sociaal omdat iedereen elkaar kon ontmoeten, veilig omdat iedereen gezien werd en vrij omdat iedereen overal kon komen. Maar de blik die haar bewoners bescherming bood, begon ook hun gedrag te sturen. Wie zich voortdurend bekeken wist, ging zich daarnaar gedragen. Michel Foucault had dat mechanisme al beschreven. Om mensen te controleren, hoefde niemand hen onafgebroken in de gaten te houden. Het volstond dat ze nooit zeker wisten of iemand meekeek.

En die blik bleef niet enkel op straat. Hij volgde de bewoners mee naar binnen, voorbij de voordeur, tot in hun slaapkamers. Hun telefoons brachten de buitenwereld voortdurend binnen. Zelfs achter gesloten deuren bleven ze bereikbaar, zichtbaar en aanspreekbaar. Langzaam werd het in deze stad onmogelijk om nog aan de blik van anderen te ontsnappen. 

In de schaduw van die open stad bestaat een gesloten stad.

Ze kreeg vorm in de marge van een samenleving die queer gemeenschappen onderdrukte en hen dwong zich aan de blik van de straat te onttrekken. Achter gesloten deuren ontstond zo een eigen stedelijk netwerk van badhuizen, darkrooms, clubs en verborgen ontmoetingsplekken, waar vrijheid andere spelregels kende. Ook deze stad belooft veiligheid, ontmoeting en verbondenheid. Maar de architecturale logica van de open stad is er binnenstebuiten gekeerd. Een van de bekendste voorbeelden vinden we vandaag in Berlijn. Na de val van de muur werden de industriële ruïnes van Oost-Berlijn ingenomen door een nieuw nachtleven, waar plezier, experiment en vrijheid centraal stonden. In een voormalige elektriciteitscentrale huist Berghain, een plek die de logica van de gesloten stad in steen vertaalt. Een massief volume, zonder uithangbord, etalage of uitnodiging. Wie in de rij staat, krijgt niets te zien van wat binnen gebeurt. Een portier beslist wie naar binnen mag.

Eenmaal binnen beland je in de vestiaire. Kleren verdwijnen, telefooncamera’s worden afgeplakt. Uiterlijke kenmerken van status en afkomst vervagen, en wat binnen gebeurt, blijft buiten beeld. Daarna opent zich de monumentale turbinehal. Ruw beton rijst op in het donker, stalen trappen verdwijnen naar hoger gelegen verdiepingen. Verderop valt het gebouw uiteen in nissen, gangen, bars en zijkamers die zich pas prijsgeven aan wie ze betreedt.

De meest radicale uitdrukking van die gesloten ruimtelijke logica is de darkroom. Gangen vertakken zich tot een labyrint, gordijnen onderbreken zichtlijnen en hoeken verdwijnen in het donker. Oriëntatie maakt plaats voor dwalen, zonder duidelijk begin of eindpunt. Licht onthult net genoeg om verder te bewegen, maar nooit genoeg om de ruimte te overzien. Geluid, geur en aanraking nemen het over van de blik. Ontmoetingen ontstaan onverwacht en buiten het zicht van anderen. De zintuigen worden aangescherpt in plaats van overspoeld. De architectuur schept zo andere condities van ontmoeten, waarin mensen samenkomen zonder noodzakelijk herkenbaar of zichtbaar te worden. Michel Foucault zou het een heterotopie noemen, een andere wereld binnen de alledaagse stad, waar de vertrouwde orde tijdelijk vervaagt.

Maar ook deze verborgen stad ontsnapt niet aan de tegenstrijdigheden van de buitenwereld. Ze selecteert, sluit uit en creëert nieuwe hiërarchieën rond lichaam, uiterlijk en verlangen. Ze doorbreekt bestaande sociale codes, maar brengt tegelijk nieuwe machtsverhoudingen voort. De orde die zo ontstaat, is niet noodzakelijk eerlijker of inclusiever.

Hoe meer de stad alles probeert uit te wissen wat niet past binnen haar ideaal van verbinding, openheid en controle, hoe groter de behoefte aan plekken die zich aan die logica onttrekken. Zo roept een architectuur van inclusiviteit haar eigen exclusiviteit op.

Misschien zijn uitsluiting en geslotenheid daarom niet altijd het tegenovergestelde van vrijheid. Misschien zijn ze soms juist de voorwaarden om vrij te kunnen zijn.

Rem Koolhaas tekende in 1972, samen met Elia Zenghelis, Exodus, or the Voluntary Prisoners of Architecture, een stad waarin mensen zich vrijwillig laten insluiten om binnen de muren een andere vrijheid te vinden. Het was een provocatie. Vandaag betalen we er entree voor.

Er was eens een stad die niets te verbergen had.

Haar bewoners wel.

Ze staan ervoor in de rij.

Cente Van Hout is architect bij a2o architecten. Hij is een van de zes auteurs van de Architectura-columnreeks Kritische Massa.

In de rubriek Kritische Massa werpen vijf columnisten afwisselend hun blik op de maatschappelijke dimensies van architectuur en bouwen: Benjamin Denef, Edith Wouters, Marc Schepers, Tim Vekemans en Cente Van Hout. Vanuit hun uiteenlopende achtergronden en expertises belichten zij elk op hun manier de ruimtelijke vraagstukken van vandaag.

  • Deel dit artikel

Onze partners