COLUMN. Mussolinisatie van Franciscus van Assisi en ideologisering van de stad (Alexis Versele)

De fascistische visie van Mussolini op de stad staat haaks op de stedelijke visie van Franciscus van Assisi.

Hoewel veel mensen bij Franciscus van Assisi spontaan denken aan een idyllisch, pastoraal leven in de natuur, is de franciscaanse spiritualiteit fundamenteel stedelijk van aard. De opkomst en identiteit van de franciscanen zijn onlosmakelijk verbonden met de middeleeuwse urbanisatie van de dertiende eeuw. Oudere monnikenorden, zoals de benedictijnen en cisterciënzers, zochten bewust de eenzaamheid en de wildernis op (fuga mundi, de vlucht uit de wereld). De franciscanen, de minderbroeders, deden het omgekeerde: zij trokken juist naar de snelgroeiende steden.

Toen ik een pelgrimstocht naar Assisi ondernam, besefte ik dat we de boodschap van Franciscus niet kunnen lezen als een nostalgische, idyllische terugkeer naar de natuur. We moeten haar vandaag juist herlezen in het licht van onze huidige context van verstedelijking en industrialisering, die de natuur bedreigen, maar ook van mensenrechten die onder druk staan. Ik stelde me de vraag: hoe zou hij vandaag naar onze samenleving kijken?

Paus Franciscus stelde die vraag eveneens en gaf er in zijn encycliek Laudato Si’ een antwoord op. Daarbij gaat zijn aandacht nadrukkelijk ook uit naar de stedelijke omgeving. Hij wijst erop dat de kwaliteit van het leven van mensen sterk verbonden is met de kwaliteit van hun stedelijke omgeving. In paragraaf 44 schrijft hij dat de groei van steden vaak leidt tot een ongeordende en overmatige verdichting, met gevolgen voor mobiliteit, leefbaarheid, sociale relaties en toegang tot publieke ruimte. De stad is voor hem dus geen tegenpool van de natuur, maar een essentieel onderdeel van de integrale ecologie: ook de gebouwde omgeving moet zo worden ingericht dat zij menselijke waardigheid, sociale verbondenheid en het gemeenschappelijke welzijn ondersteunt.

De stedelijke ideologie van Benito Mussolini staat daar haaks op en is tegelijk paradoxaal. Hij voerde een expliciet anti-stedelijk en ruralistisch beleid, bekend als ruralizzazione, om de verstedelijking tegen te gaan en de plattelandsbevolking te versterken. Het fascistische regime beschouwde steden als broedplaatsen van moreel verval, socialisme en ontworteling. Het platteland stond daarentegen symbool voor traditionele waarden, gezondheid en vruchtbaarheid. Ondanks die felle anti-stedelijke retoriek groeiden de grote Italiaanse steden tijdens het fascistische tijdperk sterker dan ooit, onder invloed van industrialisering en economische noodzaak. Tegelijk verordonneerde Mussolini ingrijpende en megalomane stedenbouwkundige projecten in Rome en andere steden, bedoeld om de grootheid van het ‘Nieuwe Romeinse Rijk’ uit te stralen. Het regime slaagde er dus niet in — en wilde de modernisering en urbanisatie de facto ook niet volledig tegenhouden.

4 oktober is ook Werelddierendag. Mensen staan traditioneel stil bij de rechten en het welzijn van dieren. Geen toeval dat Werelddierendag samenvalt met de 800ste sterfdatum in 1226 van Franciscus Van Assisi. Het linken van Werelddierendag met Sint Franciscus houdt verband met zijn liefde voor de natuur en de legendes die rond hem hangen, zoals die over de agressieve wolf van Gubbio waarmee Franciscus een vredespact sloot of ook over zijn preek tot de vogels waarin hij  gezegd zou hebben: ‘Onze nederige broeders geen pijn te doen is onze eerste plicht tegenover de dieren. Maar om daar te stoppen is niet genoeg. We hebben een hogere opdracht ze van dienst te zijn wanneer ze ons nodig hebben ... Mensen die enig schepsel uitsluiten van hun compassie en medelijden zullen op soortgelijke wijze handelen tegenover hun medemensen.’  

Franciscus, de paus dan, benadrukte dat ecosystemen worden vernietigd, soorten uitsterven, en het respect voor de intrinsieke waarde van elk schepsel verdwijnt. In de geest van Franciscus van Assisi trekt de encycliek de zorg voor dieren door naar een bredere maatschappelijke plicht. Waar dierendag de nadruk legt op dierenwelzijn, pleit Laudato Si' voor een integrale ecologie: de overtuiging dat alles met alles samenhangt. De manier waarop we met dieren, de natuur en arme medemensen omgaan, weerspiegelt rechtstreeks onze morele verantwoordelijkheid.

Aandacht voor dierenwelzijn is dus ook aandacht voor het welzijn van de mens.. 
Je zou vandaag haast denken dat het dierenwelzijn in de aandacht wordt gebracht, terwijl het meest dierlijke in de mens overheerst in de mate dat onze wereld er hoe langer hoe inhumaner begint uit te zien. 

In de aanloop naar WOII vergeleken de Nazi's joden graag met ratten. Ook vandaag worden migranten vergeleken met dieren. De afschildering van Palestijnen als dieren is een terugkerend patroon binnen het Israëlisch-Palestijnse conflict. Israëlische functionarissen en sympathisanten  vergelijken Palestijnen vaak met dieren zoals ratten, mieren en kakkerlakken. Deze dierlijke metaforen maken deel uit van een bredere ideologie die Palestijnen ontmenselijkt en zo genocide legitimeert. Dit proces van "animalized dehumanization" vormt de blauwdruk voor geweld en onderdrukking.

De veelzijdige nalatenschap van Franciscus van Assisi wordt wereldwijd gebruikt voor het eigen ideologische gelijk. Dat er een discrepantie ontstaat tussen de historische figuren Franciscus en de actualisering ervan is op zich niet zorgwekkend.  Het gebrek aan menselijkheid waar dat mee gepaard gaat, is dat wel

We moeten ophouden met Franciscus in hokjes op te sluiten. Voor de ecologische beweging wordt hij beschouwd als een moderne klimaatactivist of 'de eerste groene politicus' vanwege zijn liefde voor de natuur. Vanuit de vredesbeweging en interreligieuze dialoog wordt zijn ontmoeting met sultan Al-Kamil tijdens de Kruistochten omschreven om hem te presenteren als een moderne, tolerante diplomaat die in dialoog ging met de islam. Sociale en politieke stromingen voor armoedebestrijding en kritiek op het kapitalisme grijpen graag naar zijn radicale keuze voor de marge. 

Het wordt tijd om Franciscus vanuit een integrale benadering te bekijken. Niet als icoon dat naar believen kan worden ingezet voor één bepaalde ideologie, maar als een figuur die ons juist uitdaagt om de samenhang te zien tussen mens, samenleving, stad, natuur, economie en spiritualiteit.

Alexis Versele is architect, gastprofessor en lid van de onderzoeksgroep Bouwfysica en Duurzaam Bouwen aan de KU Leuven.