KRITISCHE MASSA. Alles in hokjes (Marc Schepers)

We zijn gek op hokjes. Ze brengen orde in de chaos, geven houvast en maken de wereld beheersbaar. We richten er onze opleidingen, bedrijven, overheden en kennisinstellingen naar in. We stoppen zelfs onszelf in hokjes en plakken op iedereen labels.

Als je het mij vraagt, zijn we behoorlijk doorgeslagen in ons hokjesdenken. Over de veelal negatieve maatschappelijke gevolgen van verkokering kan je boeken vol schrijven. Mij interesseert vooral hoe we, door de werkelijkheid voortdurend op te delen, ons eigen vermogen ondergraven om complexe ruimtelijk-maatschappelijke vraagstukken op te lossen. En vooral hoeveel kansen we daardoor laten liggen.

Neem een bedrijventerrein. Voor de mobiliteitsexpert een bereikbaarheidsuitdaging. Voor de energiespecialist een verzameling aansluitingen en verbruiksprofielen. Voor de waterbeheerder een verharde oppervlakte met een afvoerprobleem. Voor de ondernemer een plek waar productie, personeel en klanten elkaar moeten vinden. Elk perspectief klopt. Maar wie kijkt naar de samenhang? Wie ziet hoe één ingreep tegelijk een mobiliteitsprobleem, een energievraagstuk én een economische kans kan raken?

Het bedrijventerrein van de toekomst is maar één voorbeeld. Ook bij wonen, zorg of de energietransitie botsen we voortdurend op de door onszelf opgetrokken tussenmuren en slagen we er onvoldoende in om perspectieven te verbinden.

Onze organisaties zijn vaak niet gebouwd rond de vraagstukken die we moeten oplossen. Onze bedrijven zijn sectorgeorganiseerd met steeds meer specialistische activiteiten. Erg handig om heel goed te worden in iets heel specifieks, of om budgetten toe te wijzen, efficiëntie na te streven, resultaten te rapporteren en verantwoordelijkheden af te bakenen. Maar als het gaat om daadkracht ontwikkelen voor de complexe uitdagingen die er liggen, falen we schromelijk.

De vinger gaat meteen naar de overheid én de politiek. Dat mag! Maar ook ondernemingen kijken vaak niet verder dan de eigen perceelsgrens, de eigen sector of het eigen kwartaalresultaat. En onze kennisinstellingen? Die produceren een indrukwekkende hoeveelheid onderzoek, maar worstelen niet zelden met de vraag hoe al die kennis buiten de academische wereld daadwerkelijk iets in beweging krijgt. De triple helix is helaas vaak niet meer dan 3 hokjes, met een heel dun lijntje tussen.

We zoeken rust in ons hoofd, structuur in de wereld en kijken door onze vertrouwde bril. Geen probleem op zich. Wel als we vergeten dat we er een dragen en onze eigen waarheid voor de hele werkelijkheid gaan aanzien.

Soms hoeft het echt niet moeilijk te zijn en kan verbinding eenvoudigweg zitten in het slaan van een taalbrug. Op een bedrijventerrein kan een groene zone voor de ecoloog een bron van biodiversiteit zijn, voor de waterbeheerder een plek om water te bufferen en voor de ondernemer een pauzepark voor zijn personeel. De plek is dezelfde. De betekenis en de meerwaarde veranderen naargelang de bril die je draagt.

Maar elkaars taal spreken volstaat niet. Het komt erop aan te begrijpen wat voor de ander op het spel staat. Waar liggen de kosten, de risico’s, de voordelen? Wat kan de ene bijdragen dat de andere niet heeft? Precies in die zoektocht ontstaan inzichten die nu te vaak buiten beeld blijven. En oplossingen die niet alleen slimmer zijn, maar ook meer kans maken om gerealiseerd te worden.

Vandaag lopen we veelal achter de feiten aan. We proberen complexe uitdagingen aan te pakken vanuit de vertrouwde logica van onze eigen sector, discipline of organisatie. De expert heeft gerekend, de ontwerper getekend, de ondernemer zijn businesscase gemaakt en de overheid haar voorwaarden geformuleerd. Iedereen heeft een stukje van de puzzel gelegd. Maar welke puzzel? En wie bewaakt het beeld dat die puzzel uiteindelijk moet opleveren?

Nochtans ligt de oplossing soms gewoon in het hokje ernaast. Wat in de ene sector als innovatie wordt beschouwd, is in een andere misschien al jaren dagelijkse praktijk. Een technologie, een organisatiemodel, een stukje infrastructuur of een andere manier van financieren kan plots een heel nieuwe betekenis krijgen wanneer we ze toepassen op een andere vraag. Of misschien ontdekken we, door met andere ogen te kijken, dat we al die tijd de verkeerde vraag aan het beantwoorden waren.

Neem nu de energetische renovatie van ons verouderde appartementsbestand. Het is niet dat de technologie niet beschikbaar is. Maar helaas zijn we daarmee nergens. Mede-eigenaars moeten elkaar ondanks uiteenlopende belangen samen vinden bij investeringsbeslissingen. Banken, bouwbedrijven, overheden en gebruikers moeten elk hun meerwaarde herkennen in een eventueel gedeelde aanpak. Niet één partij maar een geregisseerd ecosysteem bezit de oplossing.

En zo zijn er veel, heel veel ecosystemen te regisseren. Onze economie en samenleving zijn uitgegroeid tot een kluwen van onderling afhankelijke systemen die voortdurend op elkaar ingrijpen. Willen we er als maatschappij op vooruit gaan, dan zullen we moeten samenwerken. Dat zeg ik niet alleen. Het is al bijna een decennium lang een terugkerende boodschap op het World Economic Forum: samenwerking over sectoren en organisatiegrenzen heen is essentieel voor duurzame groei en maatschappelijke vooruitgang. Of anders gezegd, groei, efficiëntie en resultaat nastreven hebben nog weinig betekenis zonder er een gemeenschappelijke richting en een doel aan te geven binnen een maatschappelijk functionerend systeem.

Dat klinkt vanzelfsprekend, toch? Nu nog wachten op een crisis die ons dwingt om te veranderen!

Marc Schepers is ex-schepen van ruimtelijke ordening van de stad Hasselt en zaakvoerder van KeyMotion. Hij is een van de zes auteurs van de nieuwe Architectura-columnreeks Kritische Massa.

In de rubriek Kritische Massa werpen zes columnisten afwisselend hun blik op de maatschappelijke dimensies van architectuur en bouwen: Benjamin Denef, Edith Wouters, Leo Van Broeck, Marc Schepers, Tim Vekemans en Cente Van Hout. Vanuit hun uiteenlopende achtergronden en expertises belichten zij elk op hun manier de ruimtelijke vraagstukken van vandaag.