BOZAR herontdekt: een delicate balans tussen erfgoed en hedendaagse performantie

De ambitie was helder maar complex: de emotionele en muzikale kracht van het architecturale erfgoed herstellen, met een betere interactie tussen podium en zaal, een hoog akoestisch niveau en hedendaags comfort. Door bestaande kwaliteiten zichtbaar te maken en gericht te versterken, krijgen de zalen vandaag een nieuwe toekomst als performante en veelzijdige muziekplekken.

Erfgoed als actieve ontwerplaag

De renovatie vertrok vanuit een herlezing van het bestaande gebouw. BOZAR is immers geen statisch monument, maar een gelaagde constructie waarin verschillende tijdsperiodes samenkomen.

“Doorheen de twintigste eeuw werd het complex herhaaldelijk aangepast, vaak met ingrepen die de ruimtelijke en akoestische kwaliteiten aantastten. In plaats van die geschiedenis uit te wissen, wordt ze nu zichtbaar gemaakt. Bestaande structuren komen opnieuw in beeld, afwerkingen verdwijnen waar nodig, en het gebouw toont opnieuw zijn ruwe materialiteit. Het resultaat is geen reconstructie, maar een scherpere lezing van wat er al was, met als doel de oorspronkelijke ruimtelijke en zintuiglijke kracht opnieuw voelbaar te maken”, legt architect Pierre Hebbelinck uit.

Een ontwerp in beweging

De lange doorlooptijd van het project is geen detail, maar een essentieel onderdeel van het verhaal. Het ontwerp werd meermaals hertekend, onder invloed van nieuwe inzichten en wisselende directies.

“Waar aanvankelijk werd ingezet op maximale flexibiliteit, met ingrijpende structurele aanpassingen, evolueerde het project naar een meer gerichte invulling als muziekzaal. De oorspronkelijke capaciteiten, ongeveer 500 en 250 zitplaatsen, bleven behouden, maar de relatie tussen podium en publiek werd fundamenteel herbekeken. Architectuur verschijnt hier niet als eindbeeld, maar als proces van voortdurende bijsturing”, zegt Pierre.

Van variantenstudie tot technische uitwerking

Arcadis speelde een belangrijke rol in het concretiseren van de ontwerpkeuzes. Zo onderzocht het bureau voor Zaal M de technische en financiële haalbaarheid van diverse scenario’s.

Na de keuze voor één oplossing werkte Arcadis de technische studies verder uit. Daarbij werden de ontwerpambities vertaald naar concrete ingrepen die zowel performantie als comfort moesten verbeteren.

Integratie van techniek en ruimte

De technische ingrepen hadden een directe impact op de ruimte. Zo werden de zitrijen deels gesloopt en heropgebouwd en werden elektrische installaties, HVAC en sanitair vernieuwd.

Die ingrepen waren cruciaal voor het comfort en het intensieve gebruik van de zalen. “Om het comfort te verbeteren werd er een airconditioningsysteem geïnstalleerd. De grootste uitdaging was niet zozeer de techniek zelf, maar wel het integreren ervan in een gebouw dat daar oorspronkelijk nooit voor bedoeld was”, vertelt Bertrand Hermans, projectmanager bij Arcadis.

Daarnaast werden hedendaagse scenotechnieken geïntegreerd, zoals verlichting, geluid en video. Die maken een flexibel gebruik mogelijk, zowel voor artistieke als commerciële evenementen, zonder het architecturale karakter te verstoren.

Akoestiek als drijvende kracht

De herwerking van de akoestiek vormde een van de meest ingrijpende onderdelen van het project. Eerdere aanpassingen, zoals het verwijderen van balkons en verlaagde plafonds, hadden de oorspronkelijke kwaliteiten van de zalen grotendeels uitgevlakt en zorgden bovendien voor ongewenste geluidsinterferentie tussen verschillende ruimtes.

De nieuwe opstelling moest echter voldoen aan akoestische eisen voor verschillende toepassingen: klassieke muziek, versterkte muziek, lezingen, etc. “Daarom werden oorspronkelijke elementen, zoals kolommen en reflecterende structuren, opnieuw geactiveerd. Daarnaast zorgen nieuwe, variabele ingrepen zoals akoestische gordijnen ervoor dat de zalen flexibel inzetbaar blijven voor uiteenlopende muzikale formats. Akoestiek fungeert zo niet alleen als technische vereiste, maar als structurerend principe van het ontwerp”, licht Pierre toe.

Duurzaamheid door behoud

In plaats van grootschalige sloop werd maximaal ingezet op het valoriseren van de bestaande structuur. Nieuwe toevoegingen bleven beperkt en doelgericht. Zo werd de zitstructuur vernieuwd met houten elementen, wat zowel de ecologische impact verlaagt als de ruimte een warme, coherente uitstraling geeft. Duurzaamheid zit hier niet in spectaculaire technologie, maar in het zorgvuldig omgaan met wat al aanwezig is.

Werken binnen een levende context

BOZAR bleef tijdens de werken operationeel, met een intens cultureel programma en tot een miljoen bezoekers per jaar. Om de werking niet te verstoren, werd gebouwd tussen 3 en 11 uur ’s ochtends. Deze werforganisatie vereiste een uitzonderlijke coördinatie en flexibiliteit en toont hoe ontwerp, uitvoering en logistiek nauw met elkaar verweven zijn.

Multidisciplinair werken als noodzaak

Meer dan tien gespecialiseerde teams werkten samen aan het project. Die multidisciplinaire aanpak was essentieel om de complexiteit te beheersen. “De grootste meerwaarde van Arcadis in dit soort projecten ligt in de combinatie van multidisciplinariteit en flexibiliteit. We kunnen snel schakelen en verschillende expertises samenbrengen”, voegt Bertrand toe.

De voortdurende dialoog tussen architecten en ingenieurs resulteerde in een project waarin techniek, gebruik en ruimte elkaar versterken.

Naar een toekomstgerichte concertomgeving

De renovatie van BOZAR is geen spectaculaire transformatie, maar een precieze ingreep. Door te schrappen en bloot te leggen wordt het gebouw leesbaarder en performanter. Het resultaat is een concertomgeving waarin erfgoed en hedendaagse eisen samenkomen, een plek waar ruimte, materiaal en klank opnieuw in balans zijn en klaar voor toekomstig gebruik.

Projectteam

Architectuur en projectleider: Atelier d’architecture Pierre Hebbelinck

Stabiliteit en speciale technieken: Arcadis

Podiumontwerp: Artsceno

Akoestiek: Kahle Acoustics

Historicus: Jos Vandenbreeden

Signalisatie: Martial Prévert

Verlichting: Jacques Fryns