Architectuurboek Vlaanderen 2026 onderzoekt de cultuur achter het bouwen
Op 12 november presenteert het Vlaams Architectuurinstituut (VAi) de zeventiende editie van het Architectuurboek Vlaanderen. Onder de titel Cultuur • Bouwen richt de tweejaarlijkse publicatie de blik op de processen, samenwerkingen en maatschappelijke krachten die onze gebouwde omgeving vormgeven. Met meer dan zestig geselecteerde projecten en achttien tekst- en beeldessays wil het boek meer zijn dan een overzicht van recente architectuur uit Vlaanderen en Brussel.
Centraal staat de overtuiging dat architectuur nooit op zichzelf ontstaat. Elk gebouw is het resultaat van een wisselwerking tussen ontwerpers, opdrachtgevers, overheden, gebruikers en regelgeving. Ook economische belangen, ecologische uitdagingen en maatschappelijke verwachtingen bepalen mee hoe er wordt gebouwd. De nieuwe editie onderzoekt hoe die uiteenlopende factoren elkaar beïnvloeden en welke bouwcultuur daaruit voortkomt. Zoals de redactie het formuleert: “Architectuur ontstaat niet in afzondering.”
Wrijving als motor van architectuur
Een belangrijk uitgangspunt van Cultuur • Bouwen is dat architectuur ontstaat uit onderhandelingen en soms botsende belangen. Duurzaamheidsambities moeten worden verzoend met beschikbare budgetten, ontwerpideeën met regelgeving en maatschappelijke behoeften met ruimtelijke beperkingen. Die spanningen vormen de rode draad doorheen de publicatie. De redactie wil dan ook niet zozeer bepalen welke gebouwen de beste zijn, maar onderzoeken hoe architectuur vandaag wordt gemaakt, gebruikt en gewaardeerd.
Die benadering speelde ook een rol bij de selectie van de projecten. De redactieraad beoordeelde 272 inzendingen en bezocht honderd projecten verspreid over Vlaanderen en Brussel. Discussies over architecturale kwaliteit, duurzaamheid, erfgoed en maatschappelijke relevantie maakten integraal deel uit van het selectieproces. Uiteindelijk kregen acht projecten een uitgebreide bespreking, terwijl tientallen andere projecten aan bod komen in essays, beeldbijdragen en thematische reflecties.
Van voormalige kazerne tot recyclagepark
Het boek opent met Usquare Feder in Brussel, waar evr-architecten, BC architects & studies & materials en Callebaut Architecten zeven historische gebouwen van een voormalige rijkswachtkazerne transformeerden tot een universitaire en stedelijke campus. Het project brengt onderwijs, onderzoek en stedelijk leven samen en zet sterk in op circulair bouwen. Naast het hergebruik van bestaande materialen werden onder meer kalkhennep, leem en isolatie uit schelpen toegepast. Voor de redactie illustreert Usquare Feder hoe erfgoed, duurzaamheid en publiek opdrachtgeverschap elkaar kunnen versterken.
Ook minder vanzelfsprekende bouwopgaven krijgen een prominente plaats. Zo combineert Recypark Demets in Anderlecht, ontworpen door 51N4E, Witteveen+Bos, Détang Engineering en Rotor, een recyclagepark met een skatepark en een groenzone onder een overkapping van gerecupereerde houten liggers. Het nieuwe ateliergebouw van het VTI Oostende, een ontwerp van NWLND Rogiers Vandeputte en Kris Broidioi, maakt dan weer zijn constructie en technieken zichtbaar voor de leerlingen. Het gebouw fungeert daardoor niet alleen als onderwijsruimte, maar ook als instrument om bouwtechniek en vakmanschap te leren begrijpen.
Architectuur voor wonen en zorg
De selectie besteedt eveneens aandacht aan de maatschappelijke betekenis van woon- en zorgarchitectuur. In Ieper realiseerde platform architectuur met Rustenhove een kleinschalig sociaal woonproject voor ouderen. Vier gebouwen met twaalf woningen omsluiten een groene binnentuin, terwijl galerijen en passerelles de overgang tussen private en collectieve ruimtes vormgeven. Het Kinderpsychiatrisch Centrum in Pelt van De Gouden Liniaal Architecten toont hoe een zorggebouw met lage volumes, veel daglicht en een sterke relatie met de tuin een huiselijke omgeving kan creëren.
De projecten worden ondergebracht in vijf thematische hoofdstukken: Beleid • Materie, Welvaart • Infrastructuur, Binnen • Buiten, Praktijk • Proces en Architectuur • Kunsten. Elk hoofdstuk onderzoekt een ander spanningsveld binnen de hedendaagse bouwcultuur. De projectbesprekingen worden aangevuld met essays en fotografische bijdragen van onder anderen Paola Viganò, Kristiaan Borret, Stijn Oosterlynck, Juliane Greb en Hülya Ertas. Zij buigen zich over thema's als ruimtelijke rechtvaardigheid, schoolinfrastructuur, zorgarchitectuur en de rol van architectuurbeleid.
Een uitnodiging tot debat
Met deze zeventiende editie wil het VAi ook het gesprek over de toekomst van de gebouwde omgeving stimuleren. De geselecteerde projecten worden niet voorgesteld als pasklare oplossingen, maar als voorbeelden die nieuwe vragen oproepen over de manier waarop we bouwen en samenleven. Daarbij komt ook een andere invulling van de rol van de architect naar voren. Zoals Aya Akbib van 51N4E het verwoordt: “De architect is niet langer alleen degene die weet, maar degene die begeleidt, blootlegt en verbindt.”
Architectuurboek Vlaanderen N°17. 'Cultuur • Bouwen' wordt op 12 november om 20 uur voorgesteld in het VTI Oostende, een van de projecten die in de publicatie aan bod komen. Het boek telt 324 pagina's en verschijnt onder redactie van Dennis Pohl, Aya Akbib, Anthony Engi-Meacock, Juliane Greb, Petrus Kemme, Stijn Oosterlynck en Paola Viganò. De vormgeving is van het Gentse Atelier Haegeman Temmerman. De publicatie kost 34,50 euro en is vanaf 12 november verkrijgbaar via het VAi en de boekhandel. Er verschijnt ook een Engelstalige editie onder de titel 'Building • Culture'.
