Design over techniek: Archipelago Architects en VELUX tonen hoe slim ontwerp de nood aan technische installaties kan beperken

Het nieuwe kantoor van Archipelago Architects in Leuven vormt een concreet voorbeeld van die filosofie. Het gebouw fungeert als living lab waarin verschillende passieve klimaatstrategieën worden toegepast en gemonitord. Samen met VELUX toont het architectenbureau hoe climate based design kan bijdragen aan comfortabele en energie-efficiënte gebouwen.

Van techniek als oplossing naar ontwerp als vertrekpunt

Volgens Joost Declercq, Director Research & Innovation bij Archipelago Architects, is er sinds de jaren 1950 een sterke tendens ontstaan om binnencomfort voornamelijk via technische installaties te realiseren. Het normen- en wetgevingskader heeft die evolutie verder versterkt. Dat heeft geleid tot steeds complexere gebouwen en installaties, met bijkomende investeringskosten, materiaalgebruik en onderhoudsbehoeften. Meer techniek leidt echter niet automatisch tot meer comfort of gebruikerstevredenheid.

Archipelago pleit daarom voor een andere volgorde in het ontwerpproces: eerst via het ontwerp de behoefte aan technische ondersteuning zo klein mogelijk maken, en pas daarna bepalen welke techniek nog nodig is. "Waar efficiëntie gaat over dingen goed doen, gaat sufficiëntie over de juiste dingen doen. We moeten niet eerst een probleem creëren om het vervolgens met technologie op te lossen. We moeten de vraag zelf kleiner maken", zegt Joost.

In het Leuvense kantoor werd die benadering concreet toegepast. Oriëntatie, gebouwschil, openingen, thermische massa, zonwering en natuurlijke ventilatie werden er als één geheel ontworpen. Volgens simulaties voor het project kan de koelvraag daardoor met meer dan 80% dalen ten opzichte van een standaardkantoor. Ook bij extreme klimaatscenario's blijft volgens de studie een aanzienlijke reductie mogelijk.

Climate based design: vertrekken vanuit de omgeving

Voor Joël Sels, Senior Daylight Design Engineer bij VELUX, sluit deze aanpak aan bij het principe van climate based design. Daarbij wordt een gebouw ontworpen vanuit zijn specifieke oriëntatie, klimaat, gebruik en omgeving. Daarbij gaat het niet alleen om hoeveel daglicht een opening binnenbrengt, maar vooral om waar, wanneer en hoe.

Een raam of dakraam is immers tegelijk een bron van daglicht, een mogelijke bron van zonnewarmte en een middel om natuurlijke ventilatie te organiseren. De juiste positie en oriëntatie kunnen daardoor een groot verschil maken voor het binnenklimaat.

"We moeten eerst begrijpen wat de zon, de oriëntatie, de lucht en de massa van het gebouw ons kunnen geven. Pas daarna bepalen we welke techniek nog nodig is", legt Joël uit. Een strategische combinatie van openingen, buitenzonwering, thermische massa en nachtventilatie kan helpen om oververhitting te vermijden en tegelijk natuurlijk licht en verse lucht binnen te brengen.

Comfort hoeft niet overal hetzelfde te zijn

Archipelago en VELUX stellen ook het klassieke idee van comfort als een volledig constante toestand ter discussie. Het menselijk lichaam kan zich aanpassen aan temperatuurvariaties en niet elke gebruiker heeft dezelfde comfortbehoeften. In plaats van overal exact dezelfde binnencondities na te streven, kan een gebouw verschillende comfortzones of woonbiotopen aanbieden.

Gebruikers krijgen zo meer mogelijkheden om hun omgeving af te stemmen op hun activiteit en persoonlijke voorkeuren. Maar dat betekent niet dat technologie overbodig wordt. Ze krijgt wel een andere rol: ondersteunen waar nodig, in plaats van voortdurend te moeten compenseren wat architecturaal niet werd opgelost.

Het Leuvense kantoor als living lab

Het nieuwe Archipelago-kantoor brengt verschillende principes van klimaatbewust ontwerpen samen in één gebouw. De ontwerpstrategieën worden er niet alleen theoretisch onderzocht, maar ook dagelijks toegepast en gemonitord. Het project moet zo meer inzicht bieden in de wisselwerking tussen architectuur, gebruikersgedrag en binnencomfort, en in de mate waarin passieve ontwerpstrategieën de behoefte aan actieve koeling kunnen beperken.

Voor VELUX vormt het project een praktijkvoorbeeld van hoe daglicht en natuurlijke ventilatie deel kunnen uitmaken van een bredere klimaatstrategie. Via onder meer de VELUX Daylight Academy deelt de fabrikant kennis met architecten en bouwprofessionals over de integratie van daglicht en klimaatstrategieën vanaf de ontwerpfase.

Slimme technologie als ondersteuning

Een belangrijke nuance is dat low-tech volgens beide partners niet noodzakelijk no-tech betekent. Waar het architecturale ontwerp de basis legt, kan slimme technologie helpen om natuurlijke klimaatstrategieën op het juiste moment te activeren.

Een voorbeeld daarvan is VELUX ACTIVE with NETATMO. Het systeem monitort onder andere temperatuur, luchtvochtigheid en CO₂ en kan gekoppelde VELUX-dakvensters en zonwering automatisch aansturen op basis van de binnencondities en weersinformatie. Op die manier kan technologie natuurlijke ventilatie en bescherming tegen oververhitting ondersteunen. Ze neemt de rol van het ontwerp niet over, maar helpt de gekozen klimaatstrategie op het juiste moment en met de juiste intensiteit te laten werken.

De gezamenlijke boodschap van Archipelago en VELUX is daarmee duidelijk: niet steeds meer techniek inzetten om een gebouw achteraf comfortabel te maken, maar via een doordacht ontwerp de behoefte aan technische ondersteuning van bij het begin beperken.