“Het plein dat niemand wilde”: architect Francis De Wolf (Brut) over het Schumanpleindebacle
De heraanleg van het Schumanplein moest het symbolische hart van de Europese wijk nieuw elan geven. In plaats daarvan ligt er vandaag een grotendeels verharde vlakte die van alle kanten kritiek krijgt. Hoe kon een project met zulke ambities zo ontsporen? Architectura legde die vraag voor aan architect Francis De Wolf van Brut, medeontwerper van het winnende ontwerp uit 2017. Hij blikt terug op een dossier dat volgens hem vooral werd gekenmerkt door politieke stilstand en uitgestelde beslissingen.
"Het is vooral een politiek verhaal waarbij we door veel non-beslissingen zijn uitgekomen op het resultaat dat niemand wilde", zegt Francis De Wolf. Volgens hem hadden de ontwerpers tijdens dat proces nauwelijks nog invloed. Jarenlang werd gedebatteerd over onderdelen van het ontwerp, zonder dat er tijdig duidelijke keuzes werden gemaakt of een samenhangend alternatief werd uitgewerkt.
Ontwerpen binnen uitzonderlijke beperkingen
Dat het oorspronkelijke ontwerp weinig robuust groen op het centrale plein voorzag, was volgens De Wolf geen bewuste keuze tegen vergroening. De technische en functionele randvoorwaarden lieten eenvoudigweg weinig speelruimte. "Er is op het plein geen vierkante meter volle grond aanwezig. Alles is ondertunneld en de tunnels liggen zeer ondiep. Alle groen moet dus in opbouw gebeuren."
Daar kwam nog bij dat het tunneldak slechts een beperkte draagkracht heeft, zeker in het midden van het plein. Tegelijk moest de ruimte volgens de projectdefinitie geschikt blijven voor evenementen en betogingen, terwijl politie en veiligheidsdiensten vroegen om een open en overzichtelijke inrichting. Samen maakten die voorwaarden grote bomen of zware groenzones op het centrale plein bijzonder moeilijk.
De luifel gaf betekenis aan het plein
Binnen die beperkingen kozen Brut en het Deense bureau Cobe ervoor om zoveel mogelijk groen te voorzien in de omliggende publieke ruimte, zoals het tussenplein tussen de Raad en de Commissie en de Kleine Wetstraat richting Jubelpark. Op het Schumanplein zelf kreeg de luifel de hoofdrol. Die moest niet alleen schaduw en bescherming bieden, maar ook een herkenbare ontmoetingsplek creëren. De Wolf omschrijft ze als "beschutting voor een centrale ontmoetingsplek in Europa, als symbolische publieke plek in het hart van de Europese wijk."
Daarmee sloot het ontwerp aan bij een ambitie die al langer leefde voor Schuman. Ook het eerste wedstrijdontwerp van Xaveer De Geyter Architects uit 2011 probeerde van de rotonde een betekenisvolle publieke ruimte te maken met een monumentaal amfitheater. Dat project werd uiteindelijk afgevoerd. Zes jaar later kreeg Brut samen met Cobe de kans om met een nieuw ontwerp opnieuw invulling te geven aan die ambitie.
Een andere tijd, een andere blik
De Wolf erkent dat de ontwerpvraag vandaag wellicht anders zou worden geformuleerd. Klimaatadaptatie, ontharding en verkoeling spelen inmiddels een veel prominentere rol dan bij de wedstrijd van 2017. "Vandaag zou deze opdracht waarschijnlijk op een andere manier in de markt worden gezet en zou ons antwoord ook anders geweest zijn."
Net daarom werkte Brut, toen de discussie over de luifel oplaaide, op vraag van de opdrachtgever een haalbaarheidsonderzoek uit naar alternatieven, met een veel groenere invulling van het plein. "Dat hebben wij ook gedaan, maar sindsdien hebben we daar nooit een antwoord op gekregen." Uiteindelijk verdwenen zowel de luifel als de alternatieve voorstellen geruisloos uit beeld.
Zonder luifel viel het ontwerp uiteen
Voor Brut is het huidige Schumanplein dan ook geen afgewerkt ontwerp, maar een onvoltooide versie waarvan het centrale element ontbreekt. "Het ontwerp is gewoon niet in zijn geheel uitgevoerd en klopt daarom helemaal niet." Volgens De Wolf verloor het plein daardoor zijn ruimtelijke samenhang én zijn betekenis als publieke ontmoetingsplek.
Hij is ervan overtuigd dat een andere uitkomst mogelijk was geweest als sneller duidelijkheid was gekomen over de luifel. "In dat geval hadden we alternatieven kunnen uitwerken die ook zouden kloppen als geheelontwerp." Door jarenlang te talmen, bleef uiteindelijk alleen de minst wenselijke oplossing over.
Een gemiste kans voor Brussel
Voor de ontwerpers is dat bijzonder frustrerend, al benadrukt De Wolf dat de impact verder reikt dan hun eigen bureau. "Wij hebben sinds 2017 met veel overgave en energie gewerkt aan een mooi Schumanplein. Wij hebben altijd onze mening en ideeën als ontwerpers gegeven, maar jammer genoeg is daar niets mee gedaan." Dat maakt het volgens hem des te pijnlijker dat het gerealiseerde plein zo ver afstaat van de oorspronkelijke ontwerpintentie.
Misschien nog belangrijker is volgens De Wolf dat uiteindelijk ook de gebruikers met de gevolgen blijven zitten. "Het plein zoals het er nu bij ligt is de slechtst mogelijke uitkomst." Zijn conclusie is scherp: "Het is het plein dat niemand wilde. Niet Europa, niet de mensen die errond werken, niet de buurtbewoners en niet de bezoekers." Daarmee lijkt het Schumanplein vooral een les te zijn in hoe een architectuurproject zijn kwaliteit kan verliezen wanneer politieke besluitvorming jarenlang blijft aanslepen.
